Akran Etkisi ve Sosyal Kabul: Gençlerin Riskli Davranışlara Yönelmesinde Sosyal Çevrenin Rolü

13.10.2026

Ergenlik döneminde arkadaşlık ilişkileri, gençlerin sosyal ve duygusal yaşamında giderek daha önemli bir yer edinir. Bir gruba ait olmak ve arkadaşlar tarafından kabul edilmek bu dönemin doğal bir ihtiyacıdır. Ancak bazı durumlarda kabul görme isteği, gençlerin istemedikleri veya riskli olabilecek davranışlara yönelmesine neden olabilir. 

Ergenlik döneminde akran etkisi neden daha belirgin hale gelir?
Akran etkisi her zaman bir arkadaşın açıkça zorlaması şeklinde ortaya çıkmaz. Gençler arkadaşlarını gözlemleyerek, gruba uyum sağlamak için veya dışlanmaktan kaçınmak adına da etkilenebilir. Kumar oynamak, sigara, alkol veya madde kullanımı gibi davranışları arkadaş çevresinde gören bir genç, bunları daha normal görmeye başlayabilir. 

Ergenlikte ödül ve sosyal kabul beklentisi güçlenirken planlama ve anlık istekleri kontrol etme becerileri hâlâ gelişimini sürdürmektedir. Bu nedenle gençler, arkadaşlarının yanında tek başlarına oldukları zamandan daha fazla risk alabilir. Yine de riskli bir davranışı yalnızca akran baskısıyla açıklamak doğru değildir. Aile ilişkileri, bireysel özellikler, ruhsal durum, okul ortamı ve sosyal medya kullanımı gibi birçok etken  rol oynamaktadır.

Akran etkisi dijital ortamda da devam ediyor
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Bölgesi’nin 2021/2022 Okul Çağındaki Çocukların Sağlık Davranışları Araştırması sonuçları, sosyal ilişkilerin ve dijital ortamların ergenlerin yaşamındaki önemini göstermektedir. Beğeniler, yorumlar ve takipçi sayıları gençlerin kabul görme ihtiyacını daha görünür hâle getirebilir. Araştırmalar, gençlerin çok beğeni alan içeriklere daha fazla ilgi gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Bir şeyleri kaçırma endişesi, dijital ortamdan uzaklaşmayı zorlaştırabilir.

Aileler ne yapabilir?
Arkadaşlık ilişkilerini yalnızca bir sorun çıktığında değil, günlük yaşamın doğal bir parçası olarak konuşun. “Arkadaşlarınla birlikteyken kendini nasıl hissediyorsun?” gibi açık uçlu sorular çocuğunuzun yaşadıklarını paylaşmasını kolaylaştırabilir. Dijital yaşamını anlamak için yalnızca ekran süresine değil, “Bugün internette seni sevindiren veya rahatsız eden bir şey gördün mü?” gibi sorulara da yer verebilirsiniz. 

Çocuğunuzun istemediği bir teklife “Hayır, istemiyorum.” diyebilmesi veya ortamdan uzaklaşabilmesi önemli bir beceridir. Bunu farklı durumlar üzerinden birlikte prova edebilirsiniz. Yalnızca kontrole dayalı yaklaşımlar iletişimi zorlaştırabilir, bu yüzden sınırların yanında güvene ve açık iletişime de yer verin. Ayrıca spor, sanat ve gönüllülük gibi etkinlikler, gencin kendini ait hissedebileceği sağlıklı sosyal çevreler edinmesine yardımcı olabilir.

Unutmayın
Akran etkisi her zaman olumsuz değildir. Destekleyici arkadaşlıklar gençlerin kendilerini değerli hissetmesine ve sağlıklı davranışlar geliştirmesine katkı sağlayabilir. Önemli olan, gencin kendi sınırlarını koruyabilmesi ve istemediği bir davranış karşısında kendi kararını verebilmesidir.
Arkadaş çevresinde ani değişiklikler, okul başarısında düşüş ya da davranışlarını gizlemeye başlama gibi durumları fark ederseniz suçlamak yerine önce çocuğunuzun neler yaşadığını anlamaya çalışın. Aile içinde kurulan güvenli ve açık iletişim, gencin yardım istemesini kolaylaştırabilir. 

Aleyna BAL
Klinik Psikolog

KAYNAKÇA
Gardner, M., & Steinberg, L. (2005). Peer influence on risk taking, risk preference, and risky decision making in adolescence and adulthood: An experimental study. Developmental Psychology, 41(4), 625–635.
Steinberg, L. (2008). A social neuroscience perspective on adolescent risk-taking. Developmental Review, 28(1), 78–106.
Talu, E., & Gümüş, G. (2020). Ergenlerde akran baskısı ve riskli davranışlar arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 390–403.
Tilim, E., & Murat, M. (2019). Ergenlerde madde bağımlılığından korunmaya ilişkin özyeterlik ile akran baskısı, kendini ifade edebilme becerisi ve psikolojik sağlamlık arasındaki ilişki. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 14(20), 929–955.
World Health Organization Regional Office for Europe. (2024). A focus on adolescent social media use and gaming in Europe, central Asia and Canada: Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey. WHO Regional Office for Europe.