Etiketler Engel Olmasın: Otizm ve Damgalama ile Mücadele

18.05.2026

Bazı bireyler yaşamda deneyimledikleri zorluklarla değil, toplumun onlara yüklediği anlamlarla mücadele ederler. Toplumsal önyargılar ve yanlış inanışlar, bireyin yaşadığı farklılıklardan daha ciddi sonuçlar doğurabilmekte ve damgalama sürecini beraberinde getirebilmektedir.

Otizm spektrum bozukluğu, erken çocukluk döneminde kendisini göstermeye başlamaktadır. Bireyin çevresi ile karşılıklı etkileşiminde sınırlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri ile iletişimi becerilerini sınırlandıran, nörogelişimsel bir durumdur. Bireyin yaşadığı çevrede sosyal iletişim ve etkileşiminde farklılar gözlemlenmekte, yaşam boyu devam eden bir gelişimsel durum olarak ele alınmaktadır. Otizmli bireyler özellikle sosyal iletişim, günlük yaşam becerileri ve etkileşim alanlarında güçlük yaşayabilmekte; bu durum onların sosyal çevre ile kurduğu ilişkilerin sınırlı ve zaman zaman tek taraflı olmasına neden olabilmektedir. İletişimde yaşanan bu güçlükler, bireyin kendini ifade etmesini zorlaştırırken, çevresiyle olan etkileşiminin azalmasına ve sosyal izolasyon riskinin artmasına neden olmaktadır. Bu nedenle otizm yalnızca bireysel bir farklılık değil, aynı zamanda bireyin ailesini ve sosyal çevresini de etkileyen çok boyutlu makro düzeyde bir durum olarak değerlendirilmektedir.

Otizm, sadece bireysel farklılıklarla sınırlı kalmayan, aynı zamanda toplumsal algı ve tutumlarla şekillenebilmektedir. Otizmli bireyler çoğu zaman toplum tarafından dışlanan kişiler olarak etiketlenebilmektedir. Bu tarz damgalayıcı tutumlar, bireylerin sosyal hayata katılımını zorlaştırabilmekte ve onları toplumdan soyutlanmalarına neden olabilmektedir. 

Stigma Türkçede damgalama anlamına gelmektedir. Bireyin ya da ailenin herhangi bir sebepten dolayı etiketlenmesi, ayrımcılığa maruz kalması ve dışlanması durumudur. Bu olumsuz yaklaşım zamanla kişi tarafından da içselleştirebilir ve utanç duygusuna neden olabilir.

Bu süreç yalnızca dışsal tutumlarla sınırlı kalmaz; bireyler zamanla bu olumsuz bakışı içselleştirerek kendilerine yönelik utanç ve değersizlik duyguları geliştirebilirler. Damgalama çoğu zaman gerçek bilgilere değil, önyargı ve kalıplaşmış yanlış inanışlara dayanır. Bu nedenle toplumda farkındalığın artması, damgalamanın etkilerini en aza indirmede oldukça önemlidir.
Stigmanın önüne geçilebilmesi için bilinç düzeyinin artması, kapsayıcı bir dil kullanılması ve doğru bilgiye dayalı yaklaşımların benimsenmesi, damgalamanın etkilerini en aza indirmede önemli bir rol oynamaktadır. Otizmli bireylerin sosyal hayata katılımını destekleyen, onları anlamaya çalışan ve fırsat eşitliği sunan bir yaklaşım hem mezzo hem de makro düzeyde olumlu sonuçlar doğurmaktadır. Bu noktada uzmanların rolü oldukça önemlidir. Uzmanlar; yargılayıcı olmayan, güçlendirici ve kapsayıcı bir yaklaşım benimseyerek hem bireylerin hem de ailelerin damgalanma ile baş etme becerilerini destekleyebilirler. Unutulmamalıdır ki bireyleri etiketlemek değil, anlamak değişimi başlatır. Çünkü iyileşme, yargısız kabul ile başlar.

Sosyal Hizmet Uzmanı
Elif Gül ÇAPAR 

Kaynakça
Bekiroğlu, S. (2021). Ruhsal Hastalığa Sahip Bireylere Yönelik Damgalama: Etkileyen Faktörlere ve Bireyler Üzerindeki Etkilerine Dair Kavramsal Bir Çalışma. OPUS International Journal of Society Researches, 17(33), 595-618. https://doi.org/10.26466/opus.825384

Çağlar, C. ve Özkan, HH (2021). Türkiye'de 2010-2020 Yılları Arasında Otizm İle İlgili Yayımlanan Makalelerin İçerik Analizi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi , 40 , 77-97. https://izlik.org/JA48YG57RE

Çopuroğlu, Y. C., & Mengi, A. (2014). Toplumsal Dişlanma Ve Otizm. Electronic turkish studies, 9(5).

Karabekiroğlu, K., Cakin-Memik, N., Ozcan-Ozel, O., Toros, F., Öztop, D., Özbaran, B., ... & Yaman, A. K. (2009). DEHB ve Otizm ile İlgili bilgi düzeyleri ve damgalama: sınıf öğretmenleri ve anababalarla çok merkezli bir çalışma. Klinik Psikiyatri, 12, 79-89.

Karakılçık, M. E. S., Baran, M., Mizrak, İ., Kaymaz, M., Aydın, G., & Aydın, Y. (2024). Otizm Spektrum Bozukluğu Tanılı Öğrenciler ve Spor. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(6), 1925-1938. https://izlik.org/JA42KZ29HR.

Uz, S. (2018). Otizmli çocuklara ve ailelerine yönelik damgalama. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi